۱. بی‌خوابی (Insomnia)

بی‌خوابی یکی از شایع‌ترین اختلالات خواب است که می‌تواند به شکل دشواری در شروع خواب، بیدار شدن‌های مکرر در طول شب یا بیدار شدن زودهنگام و ناتوانی در بازگشت به خواب بروز کند؛ این مشکلات با وجود فراهم بودن فرصت و شرایط مناسب برای خواب رخ می‌دهند. در بی‌خوابی مزمن، علائم معمولاً حداقل ۳ شب در هفته و برای بیش از ۳ ماه وجود دارند و با اختلال در عملکرد روزانه، خستگی، مشکلات تمرکز یا تغییرات خلقی همراه هستند.

یکی از مدل‌های مهم در توضیح بی‌خوابی، مفهوم بیش‌انگیختگی (Hyperarousal) است که به افزایش فعالیت شناختی و فیزیولوژیک در زمان نامناسب اشاره دارد. با این حال، بی‌خوابی می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند استرس، شرایط روان‌شناختی، بیماری‌های جسمی، داروها و عادات نامناسب خواب نیز ایجاد یا تشدید شود.

۲. آپنه انسدادی خواب (Obstructive Sleep Apnea – OSA)

آپنه انسدادی خواب یکی از شایع‌ترین اختلالات تنفسی مرتبط با خواب است که در آن راه هوایی فوقانی در طول خواب به‌طور مکرر دچار انسداد کامل یا نسبی می‌شود. در نتیجه، جریان هوا کاهش یافته یا متوقف می‌شود و ممکن است افت سطح اکسیژن خون و بیداری‌های کوتاه یا Micro-arousals ایجاد شود.

خروپف، مشاهده وقفه‌های تنفسی هنگام خواب، احساس خفگی یا بیدار شدن‌های مکرر و خواب‌آلودگی روزانه از علائم شایع آن هستند. آپنه انسدادی خواب همچنین با افزایش خطر برخی عوارض قلبی‌عروقی، از جمله فشار خون بالا و برخی اختلالات ریتم قلب، ارتباط دارد.

۳. آپنه مرکزی خواب (Central Sleep Apnea – CSA)

در آپنه مرکزی خواب، برخلاف آپنه انسدادی، مشکل اصلی انسداد راه هوایی نیست؛ بلکه در دوره‌هایی، تلاش تنفسی کاهش یافته یا متوقف می‌شود که می‌تواند ناشی از اختلال در کنترل عصبی تنفس باشد.

آپنه مرکزی خواب علل مختلفی دارد و ممکن است در ارتباط با نارسایی قلبی، مصرف برخی داروها به‌ویژه اپیوئیدها، برخی بیماری‌های عصبی، قرار گرفتن در ارتفاع بالا و بعضی شرایط پزشکی دیگر مشاهده شود. بنابراین تشخیص نوع و علت آپنه مرکزی اهمیت زیادی دارد.

۴. نارکولپسی یا حمله خواب (Narcolepsy)

نارکولپسی یک اختلال عصبی مزمن است که تنظیم چرخه خواب و بیداری را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مهم‌ترین علامت آن خواب‌آلودگی شدید روزانه و تمایل غیرقابل مقاومت به خوابیدن در طول روز است.

نارکولپسی نوع ۱ معمولاً با کاتاپلکسی (Cataplexy) همراه است؛ یعنی کاهش ناگهانی تون عضلانی در پاسخ به هیجاناتی مانند خنده یا هیجان. در این نوع، کمبود هیپوکرتین/اورکسین در مایع مغزی-نخاعی نیز می‌تواند وجود داشته باشد. در نارکولپسی نوع ۲ کاتاپلکسی وجود ندارد و سطح هیپوکرتین معمولاً طبیعی است.

۵. سندرم پاهای بی‌قرار (Restless Legs Syndrome – RLS)

سندرم پاهای بی‌قرار که با نام بیماری ویلیس-اکبوم نیز شناخته می‌شود، یک اختلال حسی-حرکتی است که با میل شدید و دشوار برای کنترل حرکت دادن پاها همراه است.

بیمار ممکن است احساساتی مانند خزش، کشیدگی، سوزن‌سوزن شدن یا ناراحتی عمقی در اندام‌ها را تجربه کند. این علائم معمولاً هنگام استراحت تشدید می‌شوند، در ساعات عصر و شب بیشتر هستند و با حرکت دادن اندام‌ها به‌طور موقت کاهش می‌یابند.

اختلال در متابولیسم آهن و عملکرد سیستم دوپامینرژیک از عوامل مهم مورد بررسی در پاتوفیزیولوژی این بیماری هستند، اگرچه مکانیسم دقیق آن کاملاً مشخص نیست.

۶. اختلال رفتار خواب REM (REM Sleep Behavior Disorder – RBD)

در خواب طبیعی REM، کاهش قابل توجه تون عضلات اسکلتی باعث می‌شود فرد معمولاً حرکات محتوای رویاهای خود را به‌صورت فیزیکی اجرا نکند. در اختلال رفتار خواب REM، این آتونیا به‌طور غیرطبیعی کاهش می‌یابد و فرد ممکن است حرکاتی مانند صحبت کردن، فریاد زدن، مشت زدن یا لگد زدن را هنگام خواب انجام دهد.

این رفتارها گاهی با محتوای رویا ارتباط دارند و می‌توانند برای خود فرد یا شریک خواب خطر آسیب ایجاد کنند. RBD اهمیت بالینی زیادی دارد، زیرا به‌ویژه در افراد میانسال و سالمند با برخی بیماری‌های نورودژنراتیو مرتبط با تجمع آلفا-سینوکلئین، از جمله بیماری پارکینسون، ارتباط شناخته‌شده‌ای دارد.

۷. راه رفتن در خواب (Somnambulism)

راه رفتن در خواب یکی از پاراسومنیاهای مرتبط با خواب NREM است که بیشتر از خواب عمیق N3 و معمولاً در بخش ابتدایی شب رخ می‌دهد.

در این حالت، فرد دچار یک بیداری ناقص از خواب عمیق می‌شود و ممکن است بدون آگاهی کامل، رفتارهای حرکتی مختلفی مانند نشستن، راه رفتن یا انجام فعالیت‌های ساده را انجام دهد. سطح آگاهی و پاسخ‌دهی فرد معمولاً کاهش یافته است و پس از بیداری ممکن است چیزی از این رفتارها به یاد نداشته باشد.

در موارد نادر، رفتارهای پیچیده‌تر نیز ممکن است رخ دهند؛ به همین دلیل ایمن‌سازی محیط خواب اهمیت دارد.

۸. وحشت شبانه (Sleep Terrors)

وحشت شبانه نوعی پاراسومنیا است که معمولاً از خواب NREM و به‌خصوص خواب عمیق N3 رخ می‌دهد. فرد ممکن است به‌طور ناگهانی با فریاد یا حالت ترس شدید از خواب برخیزد و علائمی مانند افزایش ضربان قلب، تعریق و تنفس سریع داشته باشد.

در این حالت بیدار کردن کامل فرد ممکن است دشوار باشد و پس از پایان رویداد، معمولاً یادآوری واضحی از آن وجود ندارد. این ویژگی با کابوس‌های شبانه تفاوت دارد؛ کابوس‌ها معمولاً در خواب REM رخ می‌دهند و فرد اغلب می‌تواند محتوای آن‌ها را پس از بیداری به یاد بیاورد.

۹. پرخوابی ایدیوپاتیک (Idiopathic Hypersomnia)

پرخوابی ایدیوپاتیک یکی از اختلالات پرخوابی مرکزی است که در آن فرد با وجود خواب کافی یا حتی طولانی، همچنان دچار خواب‌آلودگی قابل توجه در طول روز می‌شود.

یکی از ویژگی‌های مهم این اختلال، اینرسی خواب (Sleep Inertia) است؛ یعنی بیدار شدن می‌تواند بسیار دشوار باشد و فرد پس از بیداری برای مدتی دچار گیجی، کاهش هوشیاری و افت عملکرد شود. خواب یا چرت روزانه نیز در بسیاری از بیماران احساس شادابی و رفع خواب‌آلودگی ایجاد نمی‌کند.

خواب طولانی شبانه در برخی بیماران دیده می‌شود، اما وجود خواب بیش از ۱۰ ساعت برای همه مبتلایان الزامی نیست.

۱۰. دندان‌قروچه در خواب (Sleep Bruxism)

دندان‌قروچه در خواب یک اختلال حرکتی مرتبط با خواب است که با فعالیت عضلات جونده، فشردن فک‌ها یا ساییدن دندان‌ها مشخص می‌شود.

این فعالیت‌ها می‌توانند با برانگیختگی‌های کوتاه‌مدت سیستم عصبی و تغییرات فعالیت اتونوم در خواب همراه باشند. عوامل مختلفی از جمله استرس، برخی داروها و شرایط مرتبط با خواب می‌توانند در بروز یا تشدید آن نقش داشته باشند.

دندان‌قروچه مداوم ممکن است باعث سایش دندان‌ها، حساسیت یا درد فک، مشکلات مفصل گیجگاهی‌فکی و سردردهای صبحگاهی شود.

۱۱. اختلالات ریتم شبانه‌روزی خواب و بیداری (Circadian Rhythm Sleep-Wake Disorders)

این اختلالات زمانی رخ می‌دهند که زمان‌بندی چرخه خواب و بیداری فرد با نیازهای اجتماعی یا محیطی هماهنگ نباشد. تنظیم این چرخه تحت تأثیر ساعت بیولوژیک بدن و هسته سوپراکیاسماتیک هیپوتالاموس قرار دارد و نور محیط یکی از مهم‌ترین عوامل تنظیم‌کننده آن است.

یکی از انواع شناخته‌شده، اختلال تأخیر فاز خواب-بیداری (Delayed Sleep-Wake Phase Disorder) است که در آن فرد تمایل پایدار به دیر خوابیدن و دیر بیدار شدن دارد و در صورت آزاد بودن برنامه روزانه، ممکن است خواب طبیعی و با کیفیتی داشته باشد.

از دیگر اختلالات این گروه می‌توان به Jet Lag پس از عبور از مناطق زمانی و Shift Work Disorder در برخی افراد شاغل در شیفت‌های کاری اشاره کرد.

در این شرایط، زمان‌بندی نامناسب خواب و بیداری می‌تواند با تغییر در ریتم ترشح هورمون‌هایی مانند ملاتونین و کورتیزول و اختلال در هماهنگی ریتم‌های فیزیولوژیک بدن همراه باشد.

منبع